Ութ տարի առաջ Հունգարիայի մայրաքաղաք  Բուդապեշտում ադրբեջանցի սպա կոչված տականքը ենիչերու պես կացնահարեց լեյտենանտ Գուրգեն  Մարգարյանին, որը, դավին անտեղյակ, խաղաղ քնած էր:

         Դատարանը յոթ նիստ ունեցավ, որոնց, որպես Հայաստանի Հանրապետության ՊԲ ներկայացուցիչ, մասնակցել է Հայոց ցեղասպանության  թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն Հայկ Դեմոյանը: Անվանի հայ մտավորականը մամլո ասուլիս ունեցավ և ԶԼՄ-ներին ներկայացրեց ուշագրավ փաստեր` իր իսկ  մեկնաբանությամբ:

        -Այդ քստմնելի, սարսափելի արարքը տեղի է ունեցել  2004թ. փետրվարի 19-ին: Ադրբեջանի բանակի սպա Ռամիզ Սաֆարովը, մինչ այդ նախապատրաստվելով, կեսգիշերին մուտք էր գործել հայ սպայի սենյակ, որտեղ քնած էր նաև հունգարացի մի սպա, ապա գազանաբար գլխատել էր քնած Գուրգեն Մարգարյանին:

         Այսօր մենք հետադարձ  հայացք  կնետենք կատարվածին և գնահատական կտանք:

         Ինչու՞ տեղի ունեցավ այդ սպանությունը, ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ այն: Բացենք փակագծերը:

         Ո՞վ էր Ռամիզ Սաֆարովը: Նա ադրբեջանական երկու ռազմական ուսումնարան ավարտած, ինչպես նաև  Թուրքիայի ռազմական ակադեմիայի շրջանավարտ է:

         Իմ պատկերացմամբ` յուրաքանչյուր սպա ունի / կամ պետք է ունենա / որոշակի բարոյական նորմեր թե խաղաղ, և թե պատերազմի ժամանակ: Բայց այդ բարոյականության դասերը չեն տրվել բարձրագույն կրթությամբ ադրբեջանցի սպային: Այլապես  նախօրոք նա կացին չէր գնի, գիշերը ծածուկ  չէր սրի այն` սպանության իր ծրագիրն իրականացնելու համար:

          Բարեբախտաբար, երկրորդ հայ սպային սպանելու նրա ծրագիրը չիրականացավ` Ռամիզից անկախ պատճառով. սենյակի դուռը կողպված էր: Այլապես մյուս հայ սպային էլ կսպաներ:

          Հիմա բառացի  հղում անենք մարդասպանի առաջին ցուցմունքներին, որոնք  հույժ

  կարևոր են. <<Երբ ես լսեցի, որ Հունգարիա են ժամանելու հայ սպաներ, իմ ներաշխարհը խառնվեց; Ես որոշեցի սպանել նրանց>>:

         Ադրբեջանցի սպան այս խոսքերն ասել է առանց կողմնակի միջամտության, գուցի մի քիչ էլ հուզումնալից տոնով: Բայց դա արձանագրվել է:

         Ամենակարևորը, թերևւս, ադրբեջանական բանակի և այդ երկրի քաղաքական ղեկավարության համար սարսափելի այն խոստովանությունն էր, որ կատարեց Ռամիզ Սաֆարովը:

          Իր առաջին ցուցմունքում նա հայտնել էր,  որ <<մարդ սպանելու տեխնիկային, այդ թվում նաև` տարբեր գործիքներով, ինքը սովորել է Թուրքիայի կողմից  Հյուսիսային Կիպրոսի  ռազմակալված տարածքում տեղակայված թուրքական  հատուկ  ստորաբաժանումների գաղտնի ռազմակայաններում>>:

         Ցանկացած երկրի պարագայում նման մակարդակի ռազմական գաղտնիք բացահայտող և այսպիսի խոստովանություն անող սպայի համար կհետևեր խիստ պատիժ: Սաֆարովը նման խոստովանությամբ բացահայտել է մի սոսկալի իրողություն  աշխարհի համար: Այն երկիրը, որ լացուկոծ է անում, իբր, հայերի կողմից օկուպացված, ճնշված լինելու համար, սեփական բանակի սպաներին պատրաստում է  երրորդ երկրի կողմից  Եվրոմիության բռնազավթված տարածքներում:

         Սա կարևոր  ուղերձ է, որ պետք է հնչեցվի թե ՄԱԿ-ում, թե Եվրոխորհրդում, և թե  միջազգային բոլոր ատյաններում: Որովհետև  քարոզչական պատերազմում պաշտպանվելը պարտություն է նշանակում:

         Ի՞նչ գործ ունի Ադրբեջանի բանակի սպան  Թուրքիայի կողմից Հյուսիսային  Կիպրոսի  ռազմակալված տարածքներում: Ովքե՞ր են պատասխանատուները: Ցավոք, այդ կապակցությամբ պաշտոնական հայտարարություն չի եղել:

         Թուրքիան Հյուսիսատլանտյան դաշինքի` ՆԱՏՈ-ի անդամ է,  Ադրբեջանը` ոչ: Բացատրություն է պահանջվում: Եվ Ռամիզ Սաֆարովի նմանները շատ են այնտեղ:  Թուրքիայի և Ադրբեջանի իշխանությունները պետք է պատասխան տան. ի՞նչ գործ ունի Ադրբեջանի բանակի սպան  Հյուսիսային Կիպրոսի տարածքում:

         Հիմա`  Բուդապեշտում  տեղի ունեցած դատաքննության մասին; Երկու տարի տևեց այն, որին մասնակցում էինք  ես ու Նազելի  Վարդանյանը: Հետևում էինք  ադրբեջանական քարոզչամեքենայի բոլոր հնարքներին ու  կեղծիքներին:   Սպանությունից երկու ամիս անց Բուդապեշտում ադրբեջանական հապճեպ սարքված դեսպանատունը միայնակ չէր գործում: Նրա հետ զուգահեռ ճգնում էր նաև Հունգարիայում Թուրքիայի դեսպանատունը:

         Այդ երկու երկրների դեսպանատները փորձում էին Ռամիզ Սաֆարովից հերոս սարքել, որը, իրր, տուժած-տանջված էր, և այդ կերպ  վրեժխնդիր է  եղել հայերից:

         Ադրբեջանական կողմը իրեն բնորոշ մեթոդներով փորձեց ամեն կերպ գնել հունգարական, ասել է թե` եվրոպական արդարադատությունը, ինչպես դա անում է Եվրոտեսիլում, ՅՈՒՆԵՍԿՈ-յում`տարբեր միջոցառումներ անցկացնելու և  անպայման հաջողության հասնելու համար: Որոշ դեպքերում դա հաջողվեց ադրբեջանցիներին: Գնեցին հունգար հոգեբանների և երկու դատական փորձաքննիչների կարծիքները:

        Փորձ  էր արվում երեք  ռազմական  հաստատություն ավարտած ադրբեջանցի սպային ներկայացնել որպես հոգեկան  անհավասարակշիռ անձ:  Դրանով, սակայն,  հարվածի տակ դրեցին ամբողջ ադրբեջանական բանակի հեղինակությունը: Ռամիզ Սաֆարովը կարող է մոդել լինել ադրբեջանական զինված ուժերի սպաների համար:  Դա հաստատում է, թե ինչպիսի հոգեգարներ և մտավոր ցածր մակարդակ ունեցող մարդիկ են ադրբեջանական բանակի սպաները:  Փաստն այն է, որ ամեն  կերպ փորձում էին փրկել ադրբեջանցի մարդասպան սպայի կաշին:

          Սակայն հունգարացի դատավոր  Անդրեաս Վասկութին իր  կոչման բարձրության վրա  գտնվեց,  ինչն  արժանի է  ամենայն դրվատանքի: Նա մինչև վերջ հետամուտ եղավ, որպեսզի ճիշտ փաստարկներ ներկայացվեն, և դատավարությունն  ընթանա արդարադատության հունով:

          Դատավճիռը կայացվելուց  մեկ նիստ առաջ հնչեց այն աներկբա տեսակետը, որ ադրբեջանցի սպան լրիվ առողջ է և սպանությունը իրականացրել է գիտակցաբար: Իզուր չէ, որ հաշվի առնվեց նաև Սաֆարովի վտանգավորությունը հանրության համար և հիմնավորվեց հասարակությունից նրան մեկուսացնելու որոշումը: Որովհետև նա ծրագրել և սառնասրտորեն իրագործել էր սահմռկեցուցիչ մարդասպանությունը:

         Ադրբեջանական կողմը, որն աշխատում էր մեղադրյալի շահերը ներկայացնող հունգար փաստաբանի հետ,  ցինիկաբար հայտարարեց. <<Ադրբեջանում հայ սպանելը չի դիտվում որպես հանցագործություն>>: Սա ևւս մեկ մոդել է, որն առնչվում է Ղարաբաղյան հակամարտության հետ: Հայերն ինչպե՞ս կարող են ապահով զգալ Ադրբեջանում, երբ  այնտեղ կա Ռամիզ Սաֆարովի օրինակը և ի դեմս այդ մարդասպանի կա ադրբեջանական բանակի և ամբողջ Ադրբեջանի այսօրվա դիրքորոշումը  հայ ժողովրդի նկատմամբ: Ամեն ինչ  խտացված է այդ մարդասպանի կերպարի մեջ:

          Փորձեր արվեցին ամեն կերպ Սաֆարովին տեղափոխել  Ադրբեջան` մարդասպանին այս անգամ  ներկայացնելով որպես թարգմանիչ, գրքին… մոտիկ մարդ: Եթե դա հաջողվեր, Ադրբեջանի իշխանությունները սեփական ժողովրդին ցույց կտային, որ իրենց համար անլուծելի խնդիրներ չկան: Չէ՞ որ նրանք սովոր են նավթադոլարներով լուծել ցանկացած հարց: Բայց այս անգամ  նրանց խոփը դեմ առավ  հունգարական արդարադատության քարին:

         Արդեն 8 տարի է Ռամիզ Սաֆարովը գտնվում է հունգարական բանտում: Այն դատավճիռը, որ հնչեցվեց  2006թ. ապրիլին, դատավճիռ է ոչ թե Ռամիզ Սաֆարովի նկատմամբ, այլ Ադրբեջանի  բարձրագույն  ղեկավարությանը` իր հակահայ քաղաքականության համար:

          Մարդասպանը հունգարական բանտում կնստի  30  տարի, որից հետո հնարավորություն կունենա խնդրագիր ներկայացնել` ներում ստանալու համար: Դիմում, ինչ խոսք, կգրի, բայց ներում կստանա՞…

         Սաֆարովից հետո այլ կերպարներ էլ երևան եկան, որոնք նույնպես փորձեցին գնալ Ռամիզի ճանապարհով:  Նրանցից վերջինը նույնիսկ  ազգային հերոսի կոչում ստացավ, իսկ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը պատվո պահակ կանգնեց հայկական խրամատում ոչնչացված մարդասպանի դագաղի մոտ: Նրան վերադարձրել էր հայկական կողմը:   Սրանք  են Ադրբեջան պետությանը բնութագրող կերպարները:

       Ադրբեջանի ղեկավարությունը իր հասարակությանը տանում է դեպի կատարյալ  դեգրադացում: Սա վկայում է իրենց արժեհամակարգի խաթարված վիճակի  և հասարակության հիվանդ լինելու մասին:

         Այն հասարակությունը, որը ազգային հերոս է հռչակում քնած մարդուն սպանող սպային, նշանակում է` այդ հասարակությունը հոգեկան լուրջ խնդիրներ ունի և տառապում է  զանգվածային պսիխոզով , ինչը   շատ  է վտանգավոր :

        Ո՞րն է  ամենագլխավոր եզրակացությունը, որ բխում է այս  ամբողջ պատմությունից` հարցնում է Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն, Բուդապեշտում  տեղի ունեցած  դատավարության մասնակից Հայկ  Դեմոյանը և  ավելի քան համոզված պատասխանում. եզրակացությունն այն է, որ  անհամատեղելի է Արցախի ժողովրդի համակեցությունը հայատյացությամբ տառապող Ադրբեջանի հետ: Անբեկանելի է ազատության և անկախության ուղին ընտրած ժողովրդի կամքը:

          Լեյտենանտ Գուրգեն Մարգարյանի դաժան սպանությամբ Ադրբեջանի դիմակը պատռվեց վերջնականապես:

                 Գր. Ռուբինյան